Mụn là gì? Các loại mụn thường gặp và cách phòng ngừa

Mụn là tình trạng da rất phổ biến, trong đó khoảng 80% trường hợp xuất hiện ở tuổi thanh thiếu niên, đặc biệt trong giai đoạn dậy thì. Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu rõ mụn là gì, các loại mụn thường gặp, nguyên nhân, vị trí dễ mọc mụn, phương pháp điều trị và cách chăm sóc da bị mụn đúng cách. Tất cả sẽ được giải đáp trong bài viết dưới đây.

Mụn là gì?

Mụn là bệnh da liễu thường gặp, xảy ra khi bã nhờn tăng tiết, lỗ chân lông bị tắc nghẽn, vi khuẩn C. acnes (Cutibacterium acnes) phát triển và kích hoạt phản ứng viêm. Tình trạng này có nhiều dạng tổn thương khác nhau, thường gặp ở vùng da tiết nhiều dầu như mặt, lưng và ngực.

Trên thế giới, tỷ lệ mắc mụn trứng cá ước tính khoảng 9,4%. Dù ít gây nguy hiểm cho sức khỏe, mụn kéo dài, tổn thương viêm và sẹo sau mụn vẫn có thể ảnh hưởng rõ đến thẩm mỹ và chất lượng cuộc sống (1).

Mụn hình thành khi bã nhờn, tế bào chết và vi khuẩn làm bít tắc nang lông, thường gặp ở vùng da tiết nhiều dầu.

Các loại mụn thường gặp

Mụn có nhiều dạng tổn thương khác nhau, từ mụn không viêm như mụn đầu đen, mụn đầu trắng đến các dạng mụn viêm nặng như mụn bọc, mụn mủ và mụn nang. Mỗi loại mụn có đặc điểm nhận biết, mức độ viêm và nguy cơ để lại thâm sẹo khác nhau. Dưới đây là hình ảnh các loại mụn thường gặp gồm:

1. Mụn đầu đen

Mụn đầu đen là dạng mụn rất thường gặp, nằm ở bề mặt da và hình thành khi dầu thừa, tế bào chết cùng tạp chất tích tụ trong lỗ chân lông. Khi phần nhân mụn tiếp xúc với không khí, quá trình oxy hóa khiến đầu mụn chuyển sang màu đen và thường có cảm giác cứng khi chạm vào.

Loại mụn này xuất hiện nhiều ở vùng chữ T, nhất là mũi và hai bên má gần cánh mũi. Dù thường không gây viêm rõ, mụn đầu đen kéo dài có thể làm lỗ chân lông trông to hơn và khiến bề mặt da kém mịn màng.

Mụn đầu đen thường xuất hiện nhiều ở mũi và vùng chữ T do dầu thừa, tế bào chết tích tụ trong lỗ chân lông và bị oxy hóa.

2. Mụn đầu trắng

Mụn đầu trắng là dạng mụn không viêm, hình thành gần giống mụn đầu đen. Tuy nhiên, lỗ chân lông bị bít kín bên trong nên cồi mụn không tiếp xúc với không khí, không xảy ra oxy hóa và không chuyển màu đen. Loại mụn này thường có dạng nốt nhỏ màu trắng, nằm dưới bề mặt da, ít gây đau và hay xuất hiện ở trán, mũi, cằm, má.

Mụn đầu trắng là dạng mụn không viêm, thường nằm dưới bề mặt da do lỗ chân lông bị bít kín bên trong.

3. Mụn bọc

Mụn bọc là dạng mụn viêm nặng, thường biểu hiện bằng các nốt sưng lớn, cứng, nằm sâu dưới da và có xu hướng lan rộng. Một số trường hợp có thể hóa mủ, vỡ loét, tạo ổ áp xe, các ổ viêm nối thông nhau hoặc hình thành đường hầm dưới da, khiến mủ thoát ra và đôi khi có mùi hôi.

Đây là tình trạng cần được xử lý đúng cách vì nguy cơ để lại sẹo khá cao. Khi được điều trị y khoa phù hợp, phản ứng viêm có thể được kiểm soát tốt hơn và hạn chế biến chứng, do đó người bệnh nên thăm khám da liễu để được chỉ định hướng điều trị phù hợp.

Mụn bọc là dạng mụn viêm nặng với các nốt sưng lớn nằm sâu dưới da, dễ để lại thâm và sẹo nếu xử lý sai cách.

4. Mụn mủ

Mụn mủ là dạng mụn viêm, thường có nốt sưng đỏ khoảng 5mm, bên trong chứa dịch mủ trắng hoặc mủ vàng do phản ứng viêm tại nang lông. Loại mụn này có thể gây đau khi chạm vào, vùng da quanh mụn dễ đỏ sưng và có nguy cơ nặng hơn nếu xử lý sai cách.

Mụn mủ là dạng mụn viêm có đầu mủ trắng hoặc vàng, thường gây đỏ sưng và đau khi chạm vào vùng da tổn thương.

5. Mụn viêm đỏ

Mụn viêm đỏ hình thành khi mụn đầu đen hoặc mụn đầu trắng bị viêm, tạo thành các nốt đỏ hoặc hồng nhỏ trên da và thường không thấy đầu mụn. Loại mụn này khá nhạy cảm khi chạm vào. Nếu tự nặn hoặc ép mụn, tình trạng viêm có thể nặng hơn và làm tăng nguy cơ để lại sẹo.

Mụn viêm đỏ thường là các nốt sưng đỏ nhỏ trên da, dễ kích ứng và có nguy cơ để lại sẹo nếu tự nặn mụn.

6. Mụn nang

Mụn nang là dạng mụn viêm nặng nhất, thường là các nốt lớn, đỏ, cứng hoặc mềm, nằm sâu dưới da và chứa mủ. Tình trạng này xảy ra khi lỗ chân lông bít tắc nặng, vi khuẩn xâm nhập sâu vào trung bì gây viêm, khiến da đau nhức, dễ để lại sẹo rỗ và cần điều trị chuyên khoa.

Mụn nang là dạng mụn viêm nặng nằm sâu dưới da, thường gây đau nhức và có nguy cơ để lại sẹo rỗ cao.

Triệu chứng của mụn

Triệu chứng của mụn có thể khác nhau tùy mức độ bít tắc và viêm trên da, thường gồm (2):

• Mụn đầu trắng do lỗ chân lông bị bít kín.
• Mụn đầu đen do lỗ chân lông mở và nhân mụn bị oxy hóa.
• Các nốt sần sùi nhỏ màu đỏ, hơi mềm khi chạm vào.
• Mụn mủ là các nốt viêm có đầu mủ trắng hoặc vàng.
• Nốt sần là các cục viêm lớn, cứng và gây đau dưới da.
• Mụn nang là tổn thương viêm sâu, đau và có thể chứa mủ dưới da.

Mụn thường xuất hiện ở những vùng có nhiều tuyến bã nhờn như mặt, trán, ngực, lưng, vai và mông.

Nguyên nhân hình thành mụn

Mụn hình thành khi tuyến bã nhờn, nang lông, vi khuẩn và các yếu tố sinh hoạt cùng tác động lên da. Hiểu đúng nguyên nhân gây mụn giúp nhận diện yếu tố khiến mụn kéo dài, tái phát hoặc dễ viêm nặng hơn. Dưới đây là những nguyên nhân thường gặp:

• Tăng tiết bã nhờn: Tuyến bã hoạt động quá mức khiến dầu thừa tích tụ quanh nang lông, kết hợp với tế bào chết tạo nút bít và làm lỗ chân lông dễ tắc nghẽn.
• Rối loạn nội tiết tố: Sự gia tăng androgen ở tuổi dậy thì, trước kỳ kinh hoặc giai đoạn thay đổi nội tiết có thể kích thích tuyến bã tiết nhiều dầu và thúc đẩy mụn tái phát.
• Tế bào chết tích tụ: Tế bào sừng hóa, bã nhờn và mồ hôi tích tụ lâu ngày có thể làm bít tắc lỗ chân lông, tạo điều kiện hình thành mụn đầu trắng, mụn đầu đen và mụn viêm.
• Vi khuẩn: Khi nang lông bị bít tắc, môi trường thiếu oxy tạo điều kiện cho C. acnes tăng sinh, kích hoạt phản ứng viêm và gây mụn mủ, mụn bọc.
• Chế độ ăn uống và sinh hoạt thiếu khoa học: Ăn nhiều đường, tinh bột, đồ chiên rán, thức khuya, dùng rượu bia hoặc thuốc lá có thể ảnh hưởng nội tiết, tăng dầu thừa và làm mụn dễ bùng phát.
• Sử dụng mỹ phẩm và chăm sóc da sai cách: Làm sạch không kỹ, dùng mỹ phẩm kém chất lượng hoặc không phù hợp có thể gây kích ứng, suy yếu hàng rào da, bít tắc lỗ chân lông và khiến mụn kéo dài.
• Môi trường ô nhiễm: Bụi mịn, tia UV, độ ẩm cao, dầu nhờn hoặc hóa chất trong môi trường dễ bám lên da, làm bít tắc nang lông và kích thích phản ứng viêm.

Vi khuẩn C. acnes phát triển trong nang lông bít tắc có thể kích hoạt phản ứng viêm và làm hình thành mụn viêm.

Các vị trí mụn thường mọc trên cơ thể

Mụn thường mọc ở những vùng da tiết nhiều dầu, dễ bít tắc hoặc chịu tác động từ nội tiết, ma sát và môi trường. Các vị trí mụn thường gặp gồm:

Các vị trí mụn thường mọc trên mặt

• Trán: Thường liên quan căng thẳng, thiếu ngủ hoặc thói quen sinh hoạt chưa ổn định.
• Vùng chữ T: Gồm trán, mũi và giữa hai lông mày, là vùng tiết dầu mạnh nên dễ bít tắc và nổi mụn.
• Mũi: Thường do dầu thừa, lỗ chân lông tắc nghẽn hoặc viêm quanh nang lông.
• Má: Có thể liên quan vi khuẩn từ điện thoại, vỏ gối, khẩu trang hoặc tác động từ môi trường.
• Cằm và quai hàm: Tình trạng mụn ở cằm và đường viền hàm là vùng dễ gặp mụn nội tiết nhất, thường thay đổi theo hormone. Đôi khi có thể xuất hiện mụn nước nhỏ li ti trong giai đoạn nội tiết dao động.
  Đường chân tóc: Có thể do dầu thừa hoặc sản phẩm chăm sóc tóc gây bít tắc da.
• Đường chân tóc: Có thể do dầu thừa hoặc sản phẩm chăm sóc tóc gây bít tắc da.

Các vị trí mụn trên cơ thể

• Lưng và vai: Tình trạng mụn lưng và vai thường liên quan đến bã nhờn, mồ hôi cùng tế bào chết tích tụ làm tắc nghẽn nang lông.
• Ngực: Có thể xuất hiện do thay đổi nội tiết, tăng tiết dầu hoặc vệ sinh da chưa phù hợp.
• Cổ: Có thể liên quan nội tiết, kích ứng hoặc phản ứng dị ứng trên da.
• Mông: Thường gặp do viêm nang lông, ma sát, mồ hôi và bít tắc kéo dài.

Ai dễ bị nổi mụn?

Đối tượng dễ bị nổi mụn:

Những người dễ bị nổi mụn thường là nhóm có thay đổi nội tiết, da tiết nhiều dầu hoặc thường xuyên tiếp xúc với yếu tố gây bít tắc và kích ứng. Bao gồm trẻ trong tuổi dậy thì, phụ nữ giai đoạn tiền mãn kinh, người rối loạn nội tiết, thường xuyên căng thẳng, làm việc trong môi trường ô nhiễm, có làn da dầu, chăm sóc da chưa đúng cách hoặc dùng mỹ phẩm kém chất lượng.

Yếu tố làm tăng nguy cơ gây mụn

Một số yếu tố khiến da dễ nổi mụn hoặc làm mụn kéo dài hơn, bao gồm:

• Rối loạn nội tiết tố: Nội tiết thay đổi có thể làm tuyến bã nhờn hoạt động mạnh, tăng dầu thừa, gây bít tắc lỗ chân lông và tạo điều kiện cho vi khuẩn gây mụn phát triển.
• Chăm sóc da sai cách: Làm sạch, dưỡng da hoặc phục hồi da không phù hợp có thể khiến da yếu đi, dễ tích tụ dầu thừa, bụi bẩn và sinh mụn.
• Dùng mỹ phẩm kém chất lượng hoặc không phù hợp: Sản phẩm không hợp da hoặc dùng lâu dài có thể gây kích ứng, nhiễm khuẩn, bít tắc lỗ chân lông và hình thành mụn.
• Tác dụng phụ của thuốc: Một số thuốc như testosterone, lithium, corticosteroid, thuốc chống lao, thuốc chống động kinh hoặc thuốc chống trầm cảm có thể gây rối loạn nội tiết, tăng tiết dầu và làm nổi mụn.
• Chế độ ăn không lành mạnh: Ăn nhiều đồ dầu mỡ, cay nóng hoặc nhiều đường, sữa có thể khiến mụn xuất hiện nhiều hơn ở một số người (3).
• Căng thẳng: Stress kéo dài có thể ảnh hưởng nội tiết, kích thích tuyến nhờn hoạt động mạnh, làm da dễ bít tắc và nổi mụn.
• Ô nhiễm môi trường: Bụi bẩn, bụi mịn, nguồn nước hoặc không khí ô nhiễm có thể khiến da dễ nhiễm khuẩn, tích tụ bã nhờn và gây mụn.

Rối loạn nội tiết tố có thể kích thích tuyến bã nhờn hoạt động mạnh hơn, làm tăng nguy cơ bít tắc lỗ chân lông và nổi mụn.

Mụn có ảnh hưởng gì đến sức khỏe không?

Mụn có ảnh hưởng đáng kể đến cả sức khỏe thể chất và tinh thần, đặc biệt khi tình trạng này kéo dài hoặc trở nên nghiêm trọng. Những ảnh hưởng thường gặp gồm:

• Viêm và nhiễm trùng da: Mụn viêm, mụn mủ hoặc mụn bọc có thể gây sưng đau, nhiễm trùng nếu xử lý sai cách.
• Thâm và sẹo sau mụn: Mụn nặng hoặc nặn mụn không đúng cách dễ để lại thâm đỏ, thâm nâu, sẹo rỗ hoặc sẹo lồi.
• Ảnh hưởng thẩm mỹ: Mụn lan rộng, tái phát nhiều lần có thể khiến bề mặt da kém mịn, không đều màu và khó phục hồi.
• Tác động tâm lý: Mụn kéo dài dễ khiến người bệnh tự ti, ngại giao tiếp và giảm sự tự tin trong sinh hoạt hằng ngày.
• Tăng căng thẳng: Mụn có thể tạo áp lực tâm lý, trong khi căng thẳng kéo dài cũng làm tình trạng mụn dễ nặng hơn.

Chẩn đoán tình trạng mụn

Khi nghi ngờ mụn kéo dài không cải thiện, bạn nên thăm khám bác sĩ da liễu để xác định đúng loại mụn và mức độ tổn thương. Một số trường hợp có thể cần xét nghiệm thêm nếu nghi ngờ mụn liên quan đến nội tiết hoặc nguyên nhân bên trong cơ thể.

Quá trình đánh giá thường gồm:

• Xác định mức độ mụn: Phân loại mụn nhẹ, trung bình hoặc nặng dựa trên số lượng và dạng tổn thương.
• Tìm yếu tố liên quan: Xem xét hormone, thuốc đang dùng, môi trường sống và thói quen sinh hoạt có thể làm mụn kéo dài.
• Đánh giá mức độ ảnh hưởng: Xác định mụn tác động thế nào đến thẩm mỹ, sinh hoạt và tâm lý.
• Phân biệt với bệnh da khác: Loại trừ mụn do thuốc, viêm da quanh miệng hoặc viêm da kích ứng để chọn hướng điều trị phù hợp.

Các phương pháp điều trị mụn hiện nay

Các phương pháp điều trị mụn hiện nay thường được phối hợp theo phác đồ của bác sĩ da liễu để kiểm soát bít tắc, giảm viêm, hạn chế vi khuẩn và ngăn nguy cơ để lại sẹo. Tùy mức độ mụn, bác sĩ có thể chỉ định thuốc bôi, thuốc uống hoặc các công nghệ hỗ trợ phù hợp.

• Peel da hóa học: Sử dụng AHA, BHA hoặc Salicylic Acid để loại bỏ tế bào chết, giảm bít tắc nang lông, hỗ trợ kiểm soát dầu, giảm viêm và cải thiện thâm sau mụn.
• Thuốc bôi tại chỗ: Giúp giảm bít tắc, kiểm soát viêm và hạn chế vi khuẩn gây mụn. Một số hoạt chất thường dùng gồm Benzoyl Peroxide, Retinoids, Azelaic Acid hoặc kháng sinh bôi như Clindamycin.
• Thuốc điều trị toàn thân: Thường dùng cho mụn viêm trung bình đến nặng nhằm kiểm soát viêm từ bên trong, có thể gồm kháng sinh uống, isotretinoin hoặc thuốc điều hòa nội tiết.
• Liệu pháp laser và ánh sáng: Ứng dụng laser, IPL, ánh sáng xanh hoặc ánh sáng đỏ để hỗ trợ giảm viêm, kiểm soát dầu, phục hồi da và cải thiện sẹo sau mụn.
• Tiêm corticosteroid nội tổn thương: Có thể áp dụng cho mụn bọc hoặc mụn nang viêm lớn để giảm sưng viêm và giúp tổn thương xẹp nhanh hơn trong một số trường hợp.

Hướng dẫn chăm sóc da bị mụn đúng cách

Chăm sóc da đúng cách giúp kiểm soát dầu thừa, hạn chế bít tắc lỗ chân lông và hỗ trợ giảm viêm hiệu quả hơn. Dưới đây là những nguyên tắc chăm sóc da mụn nên duy trì hằng ngày:

• Làm sạch da đúng cách: Rửa mặt 2 lần mỗi ngày bằng sữa rửa mặt dịu nhẹ, pH cân bằng, tránh sản phẩm chứa cồn, hương liệu mạnh hoặc hạt tẩy da chết.
• Dùng toner làm dịu da: Ưu tiên toner không cồn, có thành phần như Niacinamide, lô hội, hoa cúc hoặc nước cây phỉ để hỗ trợ cân bằng và làm dịu da.
• Sử dụng sản phẩm trị mụn phù hợp: Có thể dùng BHA, benzoyl peroxide, retinoid hoặc azelaic acid tùy loại mụn và mức độ dung nạp của da.
• Dưỡng ẩm đều đặn: Chọn kem dưỡng mỏng nhẹ, không gây bít tắc, chứa Hyaluronic acid, Ceramide, Panthenol hoặc Squalane để phục hồi hàng rào da.
• Chống nắng mỗi ngày: Dùng kem chống nắng phổ rộng SPF từ 30 trở lên, kết cấu nhẹ, không dầu và thoa lại khi tiếp xúc nắng lâu.
• Tránh thói quen làm mụn nặng hơn: Không sờ tay lên mặt, không tự nặn mụn và tránh dùng quá nhiều sản phẩm cùng lúc.
• Duy trì lối sống lành mạnh: Ăn uống cân bằng, hạn chế đường và thực phẩm chế biến sẵn, ngủ đủ giấc, uống đủ nước và kiểm soát căng thẳng.

Làm sao để ngăn ngừa tình trạng nổi mụn?

Để ngăn ngừa tình trạng nổi mụn, cần giữ da sạch, hạn chế bít tắc lỗ chân lông và duy trì thói quen sinh hoạt lành mạnh. Một số biện pháp nên áp dụng gồm:

• Rửa mặt hằng ngày bằng sữa rửa mặt dịu nhẹ, không chứa dầu.
• Có thể dùng sản phẩm rửa mặt hỗ trợ trị mụn không kê đơn nếu da tiết nhiều dầu.
• Ưu tiên mỹ phẩm dạng nước, không gây bít tắc và ít nguy cơ kích ứng.
• Tránh sản phẩm chăm sóc da hoặc trang điểm có chứa nhiều dầu.
• Tẩy trang và làm sạch da kỹ trước khi ngủ.
• Tắm hoặc rửa mặt sau khi đổ nhiều mồ hôi, tập thể dục.
• Buộc tóc gọn, hạn chế để tóc chạm vào da mặt.
• Tránh đội mũ, quấn băng đô quá chặt hoặc để vật dụng ma sát lâu trên da.
• Ăn uống lành mạnh, uống đủ nước và giảm thực phẩm nhiều đường, sữa nhiều năng lượng.
• Giữ tinh thần thoải mái, ngủ đủ giấc và hạn chế căng thẳng kéo dài.

Câu hỏi thường gặp

1. Có nên tự nặn mụn tại nhà không?

Không nên tự nặn mụn tại nhà, đặc biệt với mụn bọc, mụn mủ hoặc mụn nang vì dễ gây nhiễm trùng, thâm, sẹo rỗ và khiến vi khuẩn lan rộng hơn. Với mụn đầu đen, mụn đầu trắng đã chín, nên lấy nhân đúng kỹ thuật tại cơ sở uy tín hoặc thăm khám bác sĩ da liễu khi cần.

2. Da mụn lâu ngày có để lại sẹo không?

Da mụn lâu ngày dễ để lại sẹo nếu không được điều trị đúng cách, nhất là với mụn viêm như mụn bọc, mụn mủ hoặc mụn nang. Khi phản ứng viêm kéo dài làm tổn thương cấu trúc collagen, da dễ hình thành sẹo rỗ, sẹo lõm hoặc sẹo lồi khó tự phục hồi, vì vậy nên kiểm soát mụn sớm để hạn chế di chứng.

3. Tại sao đã rửa mặt sạch mỗi ngày mà vẫn mọc mụn?

Rửa mặt sạch mỗi ngày vẫn có thể mọc mụn nếu làm sạch quá mức, chọn sai sản phẩm hoặc chưa kiểm soát được các yếu tố bên trong như nội tiết và căng thẳng. Khi hàng rào da bị mất cân bằng, dầu thừa, tế bào chết và vi khuẩn vẫn có thể tích tụ trong lỗ chân lông, khiến mụn tiếp tục hình thành.

4. Mụn có thể tự hết mà không cần điều trị không?

Một số trường hợp mụn nhẹ có thể tự cải thiện theo thời gian, đặc biệt khi nguyên nhân liên quan đến thay đổi nội tiết tạm thời. Tuy nhiên, mụn viêm, mụn kéo dài hoặc tái phát nhiều lần thường khó tự hết hoàn toàn nếu không được chăm sóc và điều trị phù hợp, đồng thời có nguy cơ để lại thâm và sẹo sau mụn.

Nếu muốn điều trị mụn hiệu quả và hạn chế nguy cơ thâm sẹo, bạn có thể liên hệ Phòng khám Da liễu Thẩm mỹ Doctor Laser để được bác sĩ thăm khám, xây dựng phác đồ phù hợp và theo dõi tình trạng da trong suốt quá trình điều trị.

Hy vọng bài viết đã giúp bạn hiểu rõ hơn mụn là gì, các loại mụn thường gặp, nguyên nhân hình thành, vị trí dễ nổi mụn cũng như phương pháp điều trị và chăm sóc da phù hợp. Việc nhận biết sớm tình trạng mụn và chăm sóc đúng cách sẽ giúp hạn chế viêm, giảm nguy cơ thâm sẹo và hỗ trợ da phục hồi tốt hơn.

Nguồn tham khảo:

1. Sutaria, A. H., Masood, S., Saleh, H. M., & Schlessinger, J. (2023, August 17). Acne vulgaris. StatPearls – NCBI Bookshelf. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK459173/
2. Acne – Symptoms and causes. (n.d.). Mayo Clinic. https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/acne/symptoms-causes/syc-20368047
3. Meixiong, J., Ricco, C., Vasavda, C., & Ho, B. K. (2022). Diet and acne: A systematic review. JAAD International, 7, 95–112. https://doi.org/10.1016/j.jdin.2022.02.012