Tretinoin được sử dụng trong da liễu để điều trị mụn trứng cá, cải thiện lão hóa do ánh sáng và điều hòa quá trình sừng hóa. Hoạt chất có thể gây khô, đỏ hoặc bong da nếu dùng không phù hợp. Bài viết sau đây sẽ giúp bạn tìm hiểu Tretinoin là gì, cơ chế hoạt động, liều dùng, tác dụng phụ cùng những lưu ý quan trọng trong quá trình điều trị.
Tretinoin là gì?
Tretinoin chính là tên gọi khác của all-trans retinoic acid, một dạng axit tự nhiên của vitamin A thuộc nhóm retinoid. Khác với retinol cần trải qua nhiều bước chuyển đổi trong da, tretinoin có thể tác động trực tiếp lên các thụ thể retinoic acid trong tế bào.
Trong da liễu, tretinoin chủ yếu được sử dụng dưới dạng bôi ngoài da với nhiều nồng độ và dạng bào chế khác nhau. Đây không phải hoạt chất nên đánh giá hiệu quả dựa vào mức độ bong tróc, vì bong nhiều thường phản ánh kích ứng hơn là tái tạo da tốt hơn (1).
1. Tác dụng
Tretinoin tác động lên nhiều hoạt động của biểu bì và nang lông. Những tác dụng chính gồm:
- Điều trị mụn: Tretinoin hạn chế hình thành vi nhân mụn bằng cách bình thường hóa quá trình sừng hóa trong nang lông và giảm sự kết dính của tế bào sừng.
- Thúc đẩy thay mới tế bào: Hoạt chất điều hòa sự tăng sinh và biệt hóa của keratinocyte, làm thay đổi tốc độ chu chuyển tế bào ở biểu bì.
- Cải thiện bề mặt da: Khi sử dụng phù hợp, tretinoin có thể giúp bề mặt da đều hơn và giảm tình trạng thô ráp.
- Hỗ trợ cải thiện sắc tố: Quá trình thay mới biểu bì và phân bố lại melanin có thể giúp một số vùng tăng sắc tố nông trở nên đều màu hơn.
- Cải thiện dấu hiệu lão hóa do ánh nắng: Tretinoin có thể hỗ trợ giảm nếp nhăn nhỏ, da thô ráp và sắc tố không đồng đều khi sử dụng đủ thời gian.
- Tác động đến collagen: Sử dụng kéo dài có thể thúc đẩy quá trình tạo collagen và hạn chế một số thay đổi của chất nền da liên quan đến ánh nắng.
Tretinoin cũng được bác sĩ sử dụng trong một số kế hoạch chuẩn bị da trước thủ thuật tái tạo bề mặt. Cách dùng này cần được điều chỉnh theo loại thủ thuật và khả năng dung nạp của da.
Tretinoin hỗ trợ điều trị mụn, thúc đẩy thay mới tế bào, cải thiện bề mặt da, sắc tố nông và một số dấu hiệu lão hóa do ánh nắng.
2. Cơ chế hoạt động
Tretinoin đi vào tế bào và gắn trực tiếp với thụ thể RAR, gồm các receptor retinoic acid nằm trong nhân tế bào. Sau khi được hoạt hóa, RAR kết hợp với thụ thể RXR để tạo phức hợp điều hòa biểu hiện của nhiều gene liên quan đến tăng sinh và biệt hóa tế bào.
Tretinoin chủ yếu hoạt hóa RAR, không nên hiểu rằng hoạt chất trực tiếp kích hoạt RXR theo cùng cơ chế. RXR đóng vai trò đối tác trong phức hợp thụ thể giúp kiểm soát quá trình phiên mã gene.
Ở nang lông, tác động này làm giảm sự kết dính bất thường giữa các tế bào biểu mô và hạn chế nút sừng hình thành. Đây là lý do tretinoin có vai trò quan trọng trong điều trị nhân mụn và ngăn vi nhân mụn mới xuất hiện.
Trên bề mặt da, tretinoin điều hòa sừng hóa và thúc đẩy chu chuyển tế bào. Hoạt chất không bạt sừng theo cơ chế ăn mòn giống một acid peel. Bong da nhìn thấy trong giai đoạn đầu chủ yếu là phản ứng thích nghi hoặc kích ứng, không phải tiêu chuẩn để đánh giá hiệu quả.
Tretinoin được sử dụng trong trường hợp nào?
Tretinoin được ứng dụng rộng rãi như một cách trị mụn trứng cá chuẩn y khoa và chăm sóc da có dấu hiệu lão hóa do ánh nắng. Một số ứng dụng sắc tố hoặc chuẩn bị da trước thủ thuật cần được bác sĩ đánh giá riêng.
1. Chỉ định
Những trường hợp thường được cân nhắc sử dụng tretinoin gồm:
- Mụn đầu trắng và mụn đầu đen: Tretinoin giúp bình thường hóa quá trình sừng hóa trong nang lông và hạn chế hình thành nhân mụn.
- Mụn viêm: Hoạt chất thường được phối hợp với phương pháp điều trị khác để kiểm soát nhiều cơ chế hình thành mụn.
- Da lão hóa do ánh nắng: Một số chế phẩm tretinoin được sử dụng để cải thiện nếp nhăn nhỏ, bề mặt thô ráp và sắc tố không đồng đều.
- Một số tình trạng tăng sắc tố: Tretinoin có thể được bác sĩ phối hợp trong điều trị nám hoặc tăng sắc tố sau viêm khi nền da phù hợp (2).
- Chuẩn bị da trước một số thủ thuật: Bác sĩ có thể sử dụng tretinoin trước peel hoặc tái tạo bề mặt ở những trường hợp được lựa chọn.
Tretinoin không phải thuốc làm đẹp dùng giống nhau cho mọi nền da. Chỉ định còn phụ thuộc mức độ mụn, hàng rào da, tiền sử kích ứng và những hoạt chất đang sử dụng.
Tretinoin hỗ trợ điều trị mụn, thúc đẩy thay mới tế bào, cải thiện bề mặt da, sắc tố nông và một số dấu hiệu lão hóa do ánh nắng.
2. Chống chỉ định
Dưới đây là những trường hợp chống chỉ định quan trọng khi sử dụng Tretinoin bôi ngoài da:
- Dị ứng với thành phần thuốc: Không sử dụng nếu từng có phản ứng dị ứng với tretinoin hoặc bất kỳ tá dược nào trong chế phẩm.
- Phụ nữ mang thai hoặc chuẩn bị mang thai: Không nên dùng tretinoin trong thai kỳ, khi đang có kế hoạch mang thai hoặc trong thời gian cho con bú.
- Da đang tổn thương: Tránh bôi lên vùng da bị cháy nắng, trầy xước, có vết thương hở hoặc đang kích ứng nghiêm trọng.
- Trẻ em dưới 12 tuổi: Không khuyến cáo sử dụng do dữ liệu về độ an toàn ở nhóm tuổi này còn hạn chế.
- Có tiền sử ung thư da: Người có tiền sử cá nhân hoặc gia đình mắc ung thư da cần tránh sử dụng tretinoin.
- Đang mắc một số bệnh da liễu: Không nên bôi khi da đang có chàm cấp, rosacea hoặc viêm da quanh miệng.
- Mụn viêm mức độ nặng: Các trường hợp có mụn mủ hoặc mụn nang sâu không nên tự sử dụng tretinoin mà cần được bác sĩ đánh giá trước.
Dược lực học của Tretinoin
Tretinoin là một dẫn xuất của vitamin A, được sử dụng dưới dạng bôi trong điều trị mụn trứng cá cũng như cải thiện các dấu hiệu lão hóa da. Hoạt chất này còn có dạng uống dùng trong điều trị bệnh bạch cầu cấp thể tiền tủy bào. So với vitamin A tự nhiên, tretinoin tác động trực tiếp lên tế bào biểu bì, thúc đẩy quá trình đổi mới tế bào và hạn chế hình thành keratin, từ đó góp phần cải thiện cấu trúc bề mặt da.
Sau khi thẩm thấu vào da, tretinoin có thể kích thích quá trình phân chia tế bào và hỗ trợ tái tạo mô liên kết. Hoạt chất cũng có khả năng hạn chế sự phát triển của một số tổn thương da liên quan đến tác nhân gây ung thư. Nhờ những tác động này, tretinoin được ứng dụng trong da liễu để xử lý nhiều tình trạng như mụn trứng cá, vảy nến, vảy cá và dày sừng quang hóa.
Trong điều trị mụn, tretinoin tác động lên lysosome của tế bào, làm giải phóng các enzym phân giải protein và hỗ trợ loại bỏ lớp tế bào vảy gây bít tắc nang lông. Khi nút sừng được làm lỏng và loại bỏ, nhân mụn có thể thoát ra dễ hơn, đồng thời môi trường thuận lợi cho vi khuẩn phát triển cũng giảm đi. Tác dụng thường bắt đầu xuất hiện sau vài tuần và có thể đạt mức tối đa sau khoảng sáu tuần hoặc lâu hơn.
Dược động học của Tretinoin bôi ngoài da
Sau khi bôi ngoài da, tretinoin được hấp thu với lượng thấp, sau đó một phần nhỏ đi vào tuần hoàn, chuyển hóa tại gan và được đào thải khỏi cơ thể.
- Hấp thu: Tretinoin hấp thu qua da khá hạn chế vì phần lớn hoạt chất lưu lại tại vùng bôi, chỉ một lượng nhỏ thấm xuống thượng bì và trung bì. Dạng dung dịch chứa cồn hoặc propylene glycol có khả năng thấm qua da nhanh hơn khoảng ba lần so với dạng mỡ.
- Phân bố: Lượng tretinoin đi vào tuần hoàn rất thấp nên nồng độ thuốc trong huyết tương thường khó phát hiện. Tuy vậy, một lượng rất nhỏ vẫn có thể được tìm thấy trong nước tiểu trong vòng 24 giờ sau khi sử dụng.
- Chuyển hóa: Phần tretinoin được hấp thu vào cơ thể chủ yếu trải qua quá trình chuyển hóa tại gan trước khi được đào thải.
- Thải trừ: Tretinoin và các chất chuyển hóa được loại khỏi cơ thể chủ yếu qua đường mật và nước tiểu.
Dược động học của Tretinoin bôi ngoài da liên quan đến mức hấp thu thấp qua da, phân bố hạn chế, chuyển hóa tại gan và thải trừ qua mật hoặc nước tiểu.
Tương tác thuốc khi dùng Tretinoin
Với tretinoin bôi ngoài da, vấn đề thường gặp hơn tương tác thuốc toàn thân là kích ứng cộng dồn khi sử dụng nhiều hoạt chất mạnh trên cùng một vùng da.
Những sản phẩm cần thận trọng khi phối hợp gồm:
- Benzoyl peroxide: Có thể được phối hợp trong điều trị mụn, nhưng thời điểm sử dụng và dạng bào chế cần phù hợp để hạn chế kích ứng và ảnh hưởng độ ổn định của thuốc.
- Salicylic acid và các acid tẩy tế bào chết: Dùng chồng nhiều hoạt chất dễ làm tăng đỏ, khô, châm chích và bong da.
- Sulfur và resorcinol: Có thể làm da khô hoặc kích ứng hơn khi dùng cùng tretinoin.
- Sản phẩm chứa nhiều cồn hoặc chất làm se: Có thể khiến cảm giác nóng rát và khô căng rõ hơn.
- Tẩy tế bào chết vật lý mạnh: Chà xát trên nền da đang thích nghi với tretinoin làm tăng nguy cơ tổn thương hàng rào da.
- Thuốc bôi khác: Người đang điều trị mụn, viêm da hoặc sắc tố nên báo với bác sĩ trước khi thêm tretinoin.
Không cần mặc định loại bỏ mọi hoạt chất khác khi bắt đầu tretinoin. Điều quan trọng là tránh tự xếp nhiều sản phẩm gây kích ứng vào cùng một thời điểm mà không biết da đang phản ứng với thành phần nào.
Liều lượng và cách dùng của Tretinoin trong thẩm mỹ
Liều tretinoin bôi da được xác định bằng nồng độ, lượng thuốc, tần suất và vùng sử dụng. Dùng nhiều hơn không làm thuốc hoạt động nhanh hơn nhưng có thể khiến phản ứng kích ứng tăng rõ.
1. Liều dùng
Liều dùng tretinoin cần được điều chỉnh theo mục đích sử dụng, khả năng dung nạp và mức độ đáp ứng của da. Với điều trị mụn và lão hóa da do ánh sáng, cách sử dụng có thể khác nhau:
- Trứng cá: Tretinoin thường được bôi 1 lần mỗi ngày vào buổi tối trước khi ngủ. Trong 2–3 ngày đầu, nên bắt đầu với nồng độ thấp như kem 0,025% hoặc gel 0,01%. Nếu da dung nạp tốt, có thể chuyển sang chế phẩm có nồng độ cao hơn. Hiệu quả thường bắt đầu xuất hiện sau 2–3 tuần và có thể cần hơn 6 tuần để đạt đáp ứng tối ưu. Một đợt sử dụng liên tục không nên kéo dài quá 12 tuần.
- Lão hóa da do ánh sáng: Tretinoin thường được bôi 1 lần mỗi ngày trước khi đi ngủ. Liều sử dụng cần được điều chỉnh theo khả năng đáp ứng, mức độ dung nạp, loại da, mức độ lão hóa, tuổi và đặc điểm của từng người.
2. Cách dùng
Tretinoin nên được bôi vào buổi tối trên vùng da đã được làm sạch và để khô hoàn toàn. Trong các dạng bào chế, dạng dung dịch thường gây kích ứng da mạnh hơn, vì vậy cần lựa chọn chế phẩm phù hợp với khả năng dung nạp của da.
Sau khi rửa mặt, nên chờ khoảng 15–30 phút trước khi bôi để bề mặt da khô hẳn. Thuốc được thoa lên vùng cần điều trị theo liều đã được hướng dẫn, tránh để tretinoin tiếp xúc với mắt, miệng, lỗ mũi hoặc vùng da có vết thương hở.
Sau khi sử dụng, cần rửa tay sạch để hạn chế thuốc tiếp xúc ngoài ý muốn với những vùng da khác. Nếu đang dùng tretinoin cho lão hóa da do ánh sáng, việc bôi vào buổi tối còn giúp hạn chế ảnh hưởng của ánh sáng lên hoạt chất.
Tretinoin bôi ngoài da nên được dùng vào buổi tối trên da sạch và khô, thoa đúng lượng hướng dẫn, tránh vùng mắt, miệng và vùng da tổn thương.
Tác dụng phụ khi sử dụng Tretinoin
Tác dụng phụ của tretinoin chủ yếu xảy ra tại vùng bôi. Tần suất cụ thể thay đổi theo dạng kem, gel, nồng độ và nền da, vì vậy một bảng tần suất không thể áp dụng giống nhau cho mọi sản phẩm.
1. Tác dụng phụ thường gặp
Các phản ứng thường gặp chủ yếu liên quan đến quá trình da thích nghi với retinoid, gồm:
- Khô da: Da có thể căng và thiếu ẩm hơn trong những tuần đầu.
- Đỏ da: Mức độ đỏ thường tăng khi dùng lượng quá nhiều hoặc phối hợp nhiều hoạt chất mạnh.
- Bong da: Lớp sừng có thể bong nhẹ trong giai đoạn đầu.
- Châm chích hoặc nóng rát: Cảm giác này thường xuất hiện ngay sau khi bôi trên nền da nhạy cảm.
- Ngứa hoặc đau nhẹ: Một số người có thể cảm thấy vùng bôi khó chịu hoặc nhạy cảm hơn.
Bong nhiều không phải mục tiêu của việc sử dụng tretinoin. Nếu da đau rát kéo dài, nứt, đỏ lan rộng hoặc ảnh hưởng sinh hoạt, nên giảm tần suất và trao đổi với bác sĩ.
2. Tác dụng phụ ít gặp
Một số phản ứng tại chỗ có thể xuất hiện với tần suất thấp hơn, đặc biệt khi da bị kích ứng mạnh:
- Sưng tại vùng bôi: Da có thể phù nhẹ hoặc căng rõ hơn bình thường.
- Phồng rộp: Đây không phải phản ứng thích nghi nên cố chịu đựng.
- Đóng mài: Thường liên quan đến mức kích ứng mạnh hơn bong da thông thường.
- Đổi màu da sau viêm: Kích ứng kéo dài có thể làm vùng da trở nên sẫm hoặc sáng màu hơn.
Nếu xuất hiện phồng rộp hoặc đóng mài, nên ngừng bôi trên vùng tổn thương và liên hệ bác sĩ để được đánh giá trước khi sử dụng lại.
3. Tác dụng phụ hiếm gặp
Các phản ứng hiếm gặp nhưng cần chú ý gồm:
- Dị ứng tiếp xúc: Có thể gây ngứa dữ dội, phát ban hoặc đỏ kéo dài.
- Mề đay: Có thể xuất hiện cùng cảm giác ngứa hoặc phù.
- Sưng rõ: Đặc biệt khi phù lan khỏi vùng bôi.
- Phản ứng nhạy cảm ánh sáng mạnh: Da phản ứng bất thường sau tiếp xúc với ánh nắng.
Nếu xuất hiện nổi mề đay, sưng mặt hoặc phản ứng dị ứng rõ, không nên tiếp tục thử lại tretinoin tại nhà.
Tretinoin có thể gây một số tác dụng phụ hiếm gặp như dị ứng tiếp xúc, mề đay, sưng rõ hoặc phản ứng nhạy cảm ánh sáng mạnh, cần ngưng dùng và theo dõi sớm.
4. Tác dụng phụ không xác định được tần suất
Một số phản ứng được ghi nhận sau khi thuốc đã được sử dụng rộng rãi nhưng chưa thể xác định chính xác tần suất ở mọi dạng bào chế.
Thay đổi sắc tố tạm thời gồm tăng sắc tố hoặc giảm sắc tố có thể xảy ra ở một số người. Nguy cơ này đáng lưu ý hơn khi tretinoin gây viêm kéo dài, đặc biệt ở nền da dễ tăng sắc tố sau kích ứng.
Khi màu da thay đổi rõ, kích ứng kéo dài hoặc xuất hiện tổn thương khác thường, nên dừng việc tự điều chỉnh tretinoin và đi khám để xác định nguyên nhân.
Một số lưu ý khi sử dụng Tretinoin
Tretinoin cần được sử dụng dựa trên tình trạng da, chỉ định và khả năng dung nạp. Việc tự tăng nồng độ hoặc chạy theo cảm giác bong mạnh thường làm tăng rủi ro hơn là tăng hiệu quả.
1. Lưu ý chung
Không nên xem đỏ và bong nhiều là dấu hiệu bắt buộc để tretinoin phát huy tác dụng. Mục tiêu là duy trì mức sử dụng mà da có thể dung nạp trong thời gian đủ dài.
Trong quá trình sử dụng cần tránh nắng quá mức, không bôi lên da cháy nắng và hạn chế các sản phẩm làm sạch hoặc tẩy tế bào chết quá mạnh. Nếu kích ứng nặng, có thể cần giảm tần suất hoặc tạm ngưng theo hướng dẫn của bác sĩ.
Khách hàng đang dùng thuốc trị mụn hoặc sản phẩm kê đơn khác không nên tự thêm tretinoin chỉ vì muốn da thay mới nhanh hơn. Bác sĩ da liễu có thể lựa chọn nồng độ, dạng nền và lịch dùng phù hợp với từng giai đoạn.
2. Lưu ý đối với trẻ em
Độ an toàn và hiệu quả của một số chế phẩm tretinoin điều trị mụn chưa được xác lập ở trẻ dưới 12 tuổi. Trẻ nhỏ không nên sử dụng thuốc chỉ với mục đích làm đẹp hoặc cải thiện bề mặt da.
Ở thanh thiếu niên bị mụn, tretinoin có thể được bác sĩ lựa chọn khi phù hợp với độ tuổi và tình trạng tổn thương. Việc theo dõi giúp hạn chế tình trạng bôi quá nhiều vì muốn mụn giảm nhanh.
3. Lưu ý đối với phụ nữ mang thai
Phụ nữ mang thai nên tránh sử dụng tretinoin bôi ngoài da. Mặc dù lượng thuốc hấp thu qua da thấp hơn nhiều so với retinoid đường uống, tretinoin vẫn thuộc nhóm dẫn xuất vitamin A cần thận trọng trong thai kỳ.
Nếu phát hiện có thai trong lúc đang sử dụng, nên ngưng tretinoin và trao đổi với bác sĩ sản khoa hoặc da liễu. Không nên tự suy luận mức nguy cơ dựa trên số lần đã bôi hoặc tự dùng thêm sản phẩm khác để thay thế.
4. Lưu ý đối với phụ nữ đang cho con bú
Dữ liệu về tretinoin bôi ngoài da trong thời gian cho con bú còn hạn chế. Do khả năng hấp thu toàn thân thấp, lượng thuốc có thể vào sữa được dự đoán là thấp, nhưng việc sử dụng vẫn nên được bác sĩ cân nhắc.
Nếu được chỉ định sử dụng, không nên bôi tretinoin lên đầu vú, quầng vú hoặc vùng da có thể tiếp xúc trực tiếp với trẻ. Sau khi bôi cần rửa tay và tránh để trẻ chạm vào vùng đang có thuốc.
Phụ nữ đang cho con bú cần được bác sĩ cân nhắc trước khi dùng Tretinoin bôi ngoài da, tránh bôi lên vùng có thể tiếp xúc trực tiếp với trẻ.
5. Lưu ý khi đang lái xe hoặc vận hành máy móc
Tretinoin bôi ngoài da không thường ảnh hưởng đến sự tỉnh táo hoặc khả năng phối hợp vận động. Dữ liệu chuyên biệt về tác động lên việc lái xe và vận hành máy móc vẫn còn hạn chế.
Nếu thuốc vô tình dính vào mắt và gây đau, chảy nước mắt hoặc nhìn khó chịu, nên xử lý vùng mắt trước khi tiếp tục lái xe. Khi triệu chứng không giảm, cần được kiểm tra y tế.
Xử lý rủi ro quên liều khi dùng Tretinoin
Nếu quên một lần bôi tretinoin, khách hàng có thể bỏ qua lần đã quên và tiếp tục lịch dùng thông thường ở lần kế tiếp. Không nên bôi gấp đôi hoặc tăng lượng thuốc để bù vì hiệu quả của tretinoin phụ thuộc vào quá trình sử dụng đều đặn trong nhiều tuần.
Việc bôi thêm một lớp dày không giúp da tái tạo nhanh gấp đôi. Ngược lại, lượng thuốc quá nhiều làm tăng khả năng đỏ, khô, nóng rát và bong da.
Nếu thường xuyên quên liều hoặc da phải ngưng nhiều lần vì kích ứng, lịch sử dụng hiện tại có thể chưa phù hợp. Bác sĩ có thể điều chỉnh tần suất hoặc nồng độ để việc điều trị dễ duy trì hơn.
Câu hỏi thường gặp
1. Dùng Tretinoin bao lâu thì có hiệu quả?
Tretinoin thường bắt đầu cho thấy sự cải thiện sau khoảng 2–3 tuần, nhưng nhiều trường hợp cần 6 tuần hoặc lâu hơn để nhận thấy hiệu quả rõ rệt. Thời gian đáp ứng còn phụ thuộc vào mục đích sử dụng, nồng độ thuốc, tình trạng da và khả năng dung nạp trong quá trình điều trị.
2. Tretinoin có làm mỏng da không?
Tretinoin không làm da mỏng khi được sử dụng đúng cách. Hoạt chất này điều hòa quá trình sừng hóa và thúc đẩy chu chuyển tế bào, nhưng nếu dùng nồng độ quá cao hoặc quá thường xuyên, da có thể đỏ, khô, bong và nhạy cảm hơn, từ đó tạo cảm giác da mỏng đi.
Nếu bạn chưa biết cách sử dụng tretinoin phù hợp với tình trạng da, có thể liên hệ Phòng khám Da liễu Thẩm mỹ Doctor Laser để được bác sĩ thăm khám, xây dựng phác đồ phù hợp và theo dõi đáp ứng trong quá trình sử dụng.
Hy vọng bài viết đã giúp bạn hiểu rõ hơn về tretinoin, từ cơ chế hoạt động, liều dùng đến những tác dụng phụ và lưu ý khi sử dụng. Nếu da kích ứng kéo dài hoặc xuất hiện dấu hiệu bất thường trong quá trình dùng hoạt chất, bạn nên liên hệ cơ sở da liễu uy tín để được thăm khám và hướng dẫn phù hợp.
Nguồn tham khảo:
- Balado-Simó, P., Morgado-Carrasco, D., Gómez-Armayones, S., López-Ferrer, A., Barco, D., Ferrándiz-Pulido, C., & Podlipnik, S. (2025). An updated review of topical tretinoin in dermatology: From acne and photoaging to skin cancer. Journal of Clinical Medicine, 14(22), 7958. https://doi.org/10.3390/jcm14227958
- Postinflammatory Hyperpigmentation: A review of the epidemiology, clinical features, and treatment options in Skin of Color. (2018). JCAD – the Journal of Clinical and Aesthetic Dermatology. https://jcadonline.com/postinflammatory-hyperpigmentation-a-review-of-the-epidemiology-clinical-features-and-treatment-options-in-skin-of-color/
