Nám cánh bướm là gì? Dấu hiệu, nguyên nhân và cách điều trị

Nám cánh bướm khiến nhiều người mất tự tin khi các mảng nâu xuất hiện đối xứng ở hai bên gò má và lan qua sống mũi, làm khuôn mặt trông sạm và kém đều màu. Bài viết sau đây sẽ giúp bạn hiểu nám cánh bướm là gì, dấu hiệu nhận biết, nguyên nhân, các phương pháp hiện nay, cách chăm sóc và phòng ngừa.

Nám cánh bướm là gì?

Nám cánh bướm là tình trạng tăng sắc tố với các mảng nâu hoặc nâu xám xuất hiện tương đối đối xứng ở hai bên gò má và vùng sống mũi. Khi các vùng sắc tố nối với nhau qua trung tâm khuôn mặt, tổng thể có thể tạo thành hình cánh bướm. Đây là một kiểu phân bố thường gặp của nám da trên mặt.

Màu sắc hình thành khi quá trình sản xuất và phân bố melanin tăng lên. Sắc tố có thể tập trung chủ yếu ở lớp nông của da, nằm sâu hơn ở trung bì hoặc xuất hiện ở cả hai tầng. Vì vậy, nám hình cánh bướm có thể từ nâu nhạt đến nâu xám và mức độ đáp ứng điều trị cũng khác nhau giữa từng người (1).

Dấu hiệu nhận biết nám cánh bướm

Các dấu hiệu giúp nhận biết nám cánh bướm thường tập trung vào màu sắc, vị trí và cách các mảng sắc tố phân bố trên khuôn mặt:

• Xuất hiện mảng nâu tương đối đối xứng: Vùng tăng sắc tố thường thấy ở hai bên gò má và có thể lan qua sống mũi.
• Màu sắc từ nâu nhạt đến nâu xám: Màu có thể sẫm hơn tùy lượng melanin, màu da nền và độ sâu của sắc tố.
• Bề mặt da thường phẳng: Nám không điển hình với tình trạng nổi gồ, chảy dịch hoặc hình thành vết loét.
• Ranh giới có thể không đều: Các mảng sắc tố thường hòa dần vào vùng da xung quanh thay vì tạo đường viền rõ hoàn toàn.
• Dễ sẫm màu khi tiếp xúc ánh sáng: Tia cực tím và ánh sáng nhìn thấy có thể làm tế bào sắc tố hoạt động mạnh hơn, khiến vùng nám rõ hơn.

Một điểm quan trọng là cần phân biệt nám cánh bướm với ban đỏ cánh bướm trong lupus. Nám chủ yếu tạo các vùng tăng sắc tố nâu hoặc nâu xám, trong khi ban đỏ do lupus thường biểu hiện bằng vùng da đỏ ở hai má và sống mũi. Ban có thể kèm sưng, hơi gồ hoặc bong vảy và thường không ảnh hưởng rõ đến rãnh mũi má.

Nếu vùng da có biểu hiện đỏ rõ, sưng, bong vảy hoặc xuất hiện nhanh thay vì chỉ sẫm màu từ từ, khách hàng nên thăm khám để xác định đúng nguyên nhân trước khi dùng sản phẩm làm sáng da.

Nám cánh bướm thường tạo các mảng nâu hoặc nâu xám tương đối đối xứng ở hai bên gò má và sống mũi, bề mặt phẳng và có thể sẫm màu hơn khi tiếp xúc ánh sáng.

Nguyên nhân hình thành nám cánh bướm

Nám cánh bướm thường hình thành do nhiều yếu tố cùng tác động lên tế bào sắc tố. Nội tiết, tia cực tím và cơ địa di truyền là những yếu tố quan trọng, trong khi nhiệt độ cao hoặc kích ứng da có thể làm tình trạng rõ hơn ở một số người.

1. Thay đổi nội tiết tố

Những giai đoạn hormone biến động như mang thai hay dùng thuốc ngừa thai chính là yếu tố kích hoạt điển hình của nám nội tiết, khiến các mảng sắc tố cánh bướm bắt đầu xuất hiện hoặc trở nên sẫm màu nhanh chóng. Sự gia tăng estrogen và progesterone tác động trực tiếp lên thụ thể tế bào sắc tố, làm da nhạy cảm hơn và tăng tốc sản xuất melanin khi gặp tác nhân xúc tác từ ánh nắng.

Tuy nhiên, nội tiết tố thường không hoạt động như một nguyên nhân đơn lẻ. Một người có thay đổi hormone nhưng ít tiếp xúc nắng có thể biểu hiện khác với người đồng thời có cơ địa dễ tăng sắc tố và tiếp xúc tia cực tím thường xuyên.

2. Tác động của tia cực tím

Tia UVA và UVB có thể kích thích tế bào sắc tố tăng tạo melanin, khiến mảng nám hình thành hoặc đậm hơn. Ánh sáng nhìn thấy cũng có thể góp phần làm tăng sắc tố, đặc biệt ở người có màu da trung bình đến sẫm.

Khi vùng mặt thường xuyên tiếp xúc ánh sáng mà không được bảo vệ đầy đủ, lượng sắc tố mới tiếp tục được tạo ra. Đây cũng là lý do nám đã cải thiện vẫn có thể sẫm màu trở lại sau những giai đoạn phơi nắng nhiều.

Tia UVA, UVB và ánh sáng nhìn thấy có thể kích thích tế bào sắc tố tăng sản xuất melanin, khiến nám cánh bướm hình thành hoặc sẫm màu hơn.

3. Tiếp xúc với nhiệt độ cao

Nhiệt độ cao có thể làm nám rõ hơn ở một số người, nhất là khi tiếp xúc kéo dài trong môi trường làm việc hoặc sinh hoạt. Mối liên quan này đã được quan sát ở những người thường xuyên tiếp xúc với nguồn nhiệt như bếp và môi trường nóng.

Tuy vậy, nhiệt không được xem là nguyên nhân chính ở mọi trường hợp và vai trò của nó chưa rõ bằng tia cực tím. Người thường đứng gần bếp, lò, hơi nóng hoặc nguồn nhiệt mạnh có thể chú ý xem vùng nám có đậm hơn sau thời gian tiếp xúc kéo dài hay không.

4. Yếu tố di truyền

Người có cha mẹ hoặc người thân bị nám thường có nguy cơ xuất hiện nám cao hơn. Cơ địa di truyền có thể ảnh hưởng mức độ nhạy cảm của tế bào sắc tố trước ánh sáng, nội tiết tố và các yếu tố môi trường (2).

Di truyền không có nghĩa một người chắc chắn sẽ bị nám. Tình trạng thường biểu hiện khi cơ địa nhạy cảm kết hợp thêm với những yếu tố thúc đẩy như ánh nắng, thay đổi hormone hoặc viêm da kéo dài.

5. Phản ứng kích ứng từ mỹ phẩm

Mỹ phẩm gây châm chích, bỏng rát hoặc viêm da có thể kích hoạt quá trình tăng sắc tố sau viêm. Khi tình trạng này xảy ra trên vùng đang có nám, các mảng nâu có thể trở nên sẫm màu và khó kiểm soát hơn.

Việc thay đổi nhiều sản phẩm cùng lúc, dùng acid quá mạnh hoặc sử dụng kem làm trắng không rõ thành phần cũng dễ làm hàng rào bảo vệ da tổn thương. Da liên tục đỏ và bong tróc không đồng nghĩa sắc tố đang được loại bỏ tốt hơn.

Mỹ phẩm gây kích ứng, acid quá mạnh hoặc kem làm trắng không rõ thành phần có thể làm tổn thương hàng rào da và khiến nám cánh bướm sẫm màu hơn do tăng sắc tố sau viêm.

6. Chế độ sinh hoạt không lành mạnh

Thức khuya, căng thẳng hoặc ăn uống thất thường không phải nguyên nhân duy nhất trực tiếp tạo ra nám cánh bướm. Tuy nhiên, stress và chất lượng giấc ngủ kém có thể đi cùng tình trạng nám nặng hơn ở một số nhóm, dù mối liên quan này còn phụ thuộc nhiều yếu tố khác.

Những thói quen làm tăng thời gian tiếp xúc nắng, nhiệt hoặc khiến da thường xuyên bị kích ứng sẽ có ảnh hưởng rõ hơn đến sắc tố. Chế độ ăn cân bằng có lợi cho sức khỏe chung nhưng không có thực phẩm riêng lẻ nào có thể làm mất nám hoặc cân bằng nội tiết thay cho điều trị y khoa.

Ai có nguy cơ bị nám cánh bướm?

Những nhóm có khả năng xuất hiện nám cánh bướm cao hơn bao gồm:

• Phụ nữ trong độ tuổi sinh sản: Nám gặp ở nữ giới nhiều hơn nam giới và có liên quan đến biến động nội tiết.
• Phụ nữ đang mang thai: Sự thay đổi estrogen, progesterone cùng mức độ tiếp xúc ánh sáng có thể làm nám xuất hiện rõ hơn.
• Người sử dụng thuốc nội tiết: Thuốc tránh thai hoặc một số liệu pháp hormone có thể làm nám khởi phát hoặc sẫm màu ở người nhạy cảm.
• Người có màu da trung bình đến sẫm: Tế bào sắc tố hoạt động mạnh hơn khiến nhóm da này dễ xuất hiện tăng sắc tố.
• Người có tiền sử gia đình bị nám: Yếu tố di truyền làm nguy cơ tăng lên.
• Người thường xuyên tiếp xúc ánh nắng: Làm việc ngoài trời hoặc không bảo vệ da đầy đủ có thể khiến sắc tố tích lũy.
• Người tiếp xúc nguồn nhiệt kéo dài: Môi trường nóng có thể là yếu tố làm nặng ở một số trường hợp.

Trong thai kỳ, sự thay đổi estrogen và progesterone kết hợp với tác động của ánh sáng có thể khiến nám cánh bướm xuất hiện hoặc trở nên rõ hơn.

Nám cánh bướm có trị khỏi được không?

Nám cánh bướm có thể được làm mờ và kiểm soát, nhưng khó bảo đảm sắc tố biến mất hoàn toàn và không xuất hiện trở lại. Đây là tình trạng chịu ảnh hưởng đồng thời từ ánh sáng, nội tiết, di truyền và đặc điểm da nên khả năng tái đậm vẫn có thể xảy ra.

Khả năng cải thiện phụ thuộc vào thời gian bị nám, mức độ sẫm màu, đặc điểm chân nám, vị trí melanin, tình trạng da và cách kiểm soát yếu tố thúc đẩy. Sắc tố nằm chủ yếu ở lớp nông thường có đặc điểm đáp ứng khác với vùng nâu xám có melanin hiện diện sâu hơn ở trung bì.

Các phương pháp điều trị nám cánh bướm hiện nay

Điều trị nám cánh bướm thường phối hợp bảo vệ da trước ánh sáng, thuốc bôi và một số thủ thuật khi cần thiết. Không có một phương pháp duy nhất phù hợp cho tất cả khách hàng nên lựa chọn cần dựa trên màu sắc, độ sâu sắc tố và tình trạng nền da.

1. Peel da

Peel da sử dụng acid ở mức phù hợp để thúc đẩy bong sừng có kiểm soát và cải thiện phần sắc tố nằm gần bề mặt. Glycolic acid và một số acid peel nông khác có thể được lựa chọn như phương pháp phối hợp trong điều trị nám.

Peel quá mạnh hoặc thực hiện khi da đang viêm có thể gây đỏ rát, bỏng và tăng sắc tố sau viêm. Nguy cơ này cần được chú ý hơn ở người có làn da dễ tăng sắc tố.

2. Laser

Laser thường được cân nhắc khi vùng sắc tố kéo dài hoặc đáp ứng chưa tốt với chăm sóc và thuốc bôi. Các công nghệ như Q-switched Nd 1064 nm, laser picosecond hoặc một số laser fractional có thể được lựa chọn tùy đặc điểm sắc tố.

Laser không phải lựa chọn tự động cho mọi trường hợp nám cánh bướm. Năng lượng không phù hợp hoặc thực hiện quá dày có thể gây viêm, tăng sắc tố sau điều trị hoặc làm màu da không đồng đều.

Laser có thể được cân nhắc trong điều trị nám cánh bướm kéo dài, với công nghệ và thông số được lựa chọn theo đặc điểm sắc tố và tình trạng nền da.

3. Tiêm meso

Tiêm meso đưa một lượng nhỏ hoạt chất vào da nhằm hỗ trợ kiểm soát sắc tố. Tranexamic acid dạng tiêm trong da là một trong những lựa chọn đã được đánh giá cho nám và có thể được phối hợp ở một số trường hợp phù hợp.

Sau tiêm, khách hàng có thể gặp châm chích, sưng nhẹ hoặc bầm tại điểm kim. Thủ thuật cần được thực hiện trong điều kiện vô khuẩn và sử dụng sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng.

4. Mài da vi điểm

Mài da vi điểm tác động chủ yếu lên lớp sừng bề mặt, giúp loại bỏ tế bào chết và làm bề mặt da đều hơn. Phương pháp này có thể hỗ trợ một phần với sắc tố nông nhưng bằng chứng về hiệu quả trên nám còn hạn chế hơn các lựa chọn điều trị nền.

Do tác động tương đối nông, mài da vi điểm không xử lý trực tiếp lượng melanin nằm sâu ở trung bì. Việc chà mài quá mức cũng dễ làm da kích ứng và khiến sắc tố đậm hơn.

5. Thuốc bôi đặc trị

Thuốc bôi là một phần quan trọng trong điều trị nám. Bác sĩ có thể lựa chọn hydroquinone, tretinoin, azelaic acid, cysteamine hoặc công thức phối hợp tùy mức độ nám và khả năng dung nạp của da.

Một công thức phối hợp được sử dụng trong điều trị nám gồm hydroquinone 4%, tretinoin 0,05% và fluocinolone acetonide 0,01%. Công thức này cần được dùng theo hướng dẫn vì có thể gây khô, đỏ hoặc bong tróc nếu sử dụng không phù hợp.

6. Thuốc uống kê đơn

Tranexamic acid đường uống có thể được bác sĩ cân nhắc ở một số trường hợp nám kéo dài hoặc thường xuyên tái đậm. Thuốc này không phải thuốc cân bằng estrogen hoặc progesterone và không nên tự mua uống với mục đích trị nám.

Trước khi kê thuốc, bác sĩ cần đánh giá tiền sử huyết khối và các yếu tố làm tăng nguy cơ đông máu. Một số thuốc tránh thai nội tiết hoặc tình trạng sức khỏe nhất định có thể ảnh hưởng đến quyết định sử dụng tranexamic acid.

Tranexamic acid đường uống có thể được bác sĩ cân nhắc trong một số trường hợp nám cánh bướm kéo dài, sau khi đánh giá tiền sử huyết khối và các yếu tố nguy cơ liên quan.

Quy trình điều trị nám cánh bướm

Quy trình điều trị nám cánh bướm thường bắt đầu bằng việc đánh giá đặc điểm sắc tố, tình trạng da và các yếu tố liên quan. Từ kết quả thăm khám, bác sĩ lựa chọn hướng điều trị phù hợp và theo dõi đáp ứng qua từng giai đoạn.

• Bước 1: Thăm khám và đánh giá tình trạng nám
  • Bác sĩ kiểm tra màu sắc, vị trí, mức độ đối xứng và phạm vi của các mảng nám. Đồng thời, tình trạng đỏ, khô, bong tróc, nhạy cảm hoặc tổn thương hàng rào bảo vệ da cũng được đánh giá.
• Bước 2: Khai thác các yếu tố liên quan
  • Khách hàng được hỏi về thời điểm nám xuất hiện, thai kỳ, thuốc nội tiết, mức độ tiếp xúc ánh nắng, mỹ phẩm đang sử dụng và các phương pháp điều trị đã từng thực hiện. Những thông tin này giúp xác định các yếu tố có thể khiến sắc tố duy trì hoặc sẫm màu hơn.
• Bước 3: Phân biệt với các tình trạng da khác
  • Bác sĩ cần phân biệt nám với tăng sắc tố sau viêm, bớt Hori và các tổn thương sắc tố có biểu hiện tương tự. Nếu vùng da đỏ rõ, bong vảy hoặc có dấu hiệu viêm, cần loại trừ ban đỏ cánh bướm và các bệnh da khác trước khi điều trị sắc tố.
• Bước 4: Kiểm tra đặc điểm sắc tố
  • Soi da, dermoscopy hoặc đèn Wood có thể được sử dụng khi cần để quan sát rõ hơn đặc điểm của vùng nám. Kết quả này hỗ trợ bác sĩ đánh giá mức độ sắc tố và lựa chọn phương pháp phù hợp với nền da.
• Bước 5: Lựa chọn phương pháp điều trị
  • Tùy tình trạng, bác sĩ có thể lựa chọn thuốc bôi, peel da, laser, meso hoặc phối hợp nhiều phương pháp. Không phải khách hàng nào cũng cần thực hiện tất cả kỹ thuật cùng lúc.
• Bước 6: Chăm sóc và phục hồi da sau điều trị
  • Sau mỗi buổi điều trị, khách hàng được hướng dẫn làm sạch nhẹ nhàng, dưỡng ẩm và chống nắng phù hợp. Những hoạt chất dễ gây kích ứng có thể cần tạm ngưng cho đến khi da ổn định.
• Bước 7: Tái khám và theo dõi đáp ứng
  • Bác sĩ kiểm tra mức độ mờ của sắc tố, phản ứng của da và các dấu hiệu kích ứng sau từng giai đoạn. Phương pháp điều trị có thể được điều chỉnh nếu nám cải thiện chậm hoặc da xuất hiện phản ứng không mong muốn.

Quy trình điều trị nám cánh bướm gồm thăm khám, đánh giá sắc tố, phân biệt tình trạng da, lựa chọn phương pháp phù hợp, chăm sóc phục hồi và tái khám theo dõi đáp ứng.

Rủi ro có thể gặp khi điều trị nám cánh bướm

Rủi ro phụ thuộc vào phương pháp được sử dụng, tình trạng da trước điều trị và cách chăm sóc sau đó. Phản ứng nhẹ thường khác với biến chứng kéo dài nên cần được nhận biết riêng.

1. Tác dụng phụ

Một số phản ứng có thể xuất hiện trong thời gian ngắn gồm:

• Đỏ hoặc nóng da: Thường gặp sau peel hoặc một số thủ thuật sử dụng năng lượng.
• Khô và bong nhẹ: Có thể xảy ra khi dùng retinoid, hydroquinone hoặc sản phẩm peel.
• Châm chích: Thường liên quan thuốc bôi, acid hoặc vùng da vừa thực hiện thủ thuật.
• Sưng hoặc bầm: Có thể xuất hiện tại điểm tiêm meso.
• Sắc tố tạm thời đậm hơn: Da bị viêm hoặc kích ứng có thể làm vùng nám nhìn sẫm màu hơn trong giai đoạn đầu.

2. Biến chứng

Điều trị quá mạnh, thực hiện sai chỉ định hoặc chăm sóc không phù hợp có thể dẫn đến:

• Tăng sắc tố sau viêm: Vùng điều trị trở nên nâu hoặc xám hơn sau phản ứng viêm.
• Giảm sắc tố: Một số vùng da có thể nhạt màu hơn mô xung quanh sau tác động laser quá mức.
• Bỏng hóa chất: Acid peel quá mạnh hoặc để trên da không đúng cách có thể làm tổn thương sâu.
• Nhiễm trùng: Nguy cơ tăng nếu thủ thuật xâm lấn không bảo đảm vô khuẩn hoặc vùng da bị tổn thương không được chăm sóc đúng.
• Sạm xanh xám kéo dài: Việc dùng hydroquinone không phù hợp trong thời gian dài có thể liên quan đến tình trạng ochronosis ngoại sinh.

Nếu da đau tăng, phồng rộp, rỉ dịch, sưng nóng, đỏ lan rộng hoặc xuất hiện vùng mất màu rõ sau điều trị, khách hàng nên liên hệ bác sĩ để được kiểm tra sớm.

Hướng dẫn chăm sóc da sau khi điều trị nám cánh bướm

Chăm sóc phù hợp giúp da phục hồi ổn định và hạn chế những tác nhân tiếp tục kích thích sản xuất melanin.

Nên làm

• Làm sạch nhẹ nhàng: Sử dụng sản phẩm không gây bỏng rát và tránh chà xát vùng vừa điều trị.
• Dưỡng ẩm đều: Giữ hàng rào bảo vệ da ổn định, nhất là khi đang dùng thuốc bôi hoặc vừa thực hiện peel và laser.
• Dùng kem chống nắng phổ rộng: Chọn sản phẩm SPF từ 30 trở lên và thoa lại khoảng mỗi 2 giờ khi tiếp xúc ngoài trời kéo dài.
• Ưu tiên chống nắng có màu khi phù hợp: Sản phẩm chứa iron oxide giúp tăng khả năng bảo vệ trước ánh sáng nhìn thấy, một yếu tố có thể làm nám đậm hơn.
• Dùng thuốc đúng hướng dẫn: Không tự tăng số lần bôi hoặc lượng sản phẩm với mục tiêu làm nám mờ nhanh hơn.

Không nên làm

• Không cạy hoặc bóc da đang bong: Thao tác này có thể gây viêm và để lại vùng tăng sắc tố mới.
• Không dùng lại acid hoặc retinoid quá sớm: Da vừa thực hiện thủ thuật cần ổn định trước khi quay lại các hoạt chất dễ kích ứng.
• Không phối hợp nhiều chất làm sáng mạnh cùng lúc: Da đỏ rát kéo dài có thể khiến nám khó kiểm soát hơn.
• Không tự peel tại nhà bằng acid nồng độ cao: Nguy cơ bỏng và tăng sắc tố sau viêm có thể cao hơn lợi ích mong đợi.
• Không để da tiếp xúc nhiệt mạnh khi đang đỏ rát: Xông nóng hoặc ở gần nguồn nhiệt kéo dài có thể làm cảm giác nóng và viêm rõ hơn.

Kem chống nắng có màu chứa iron oxide có thể hỗ trợ bảo vệ da trước ánh sáng nhìn thấy, từ đó giúp hạn chế yếu tố khiến nám cánh bướm sẫm màu hơn.

Có thể phòng ngừa nám cánh bướm không?

Không phải mọi trường hợp nám cánh bướm đều có thể phòng ngừa vì di truyền và nội tiết tố là những yếu tố khó thay đổi hoàn toàn. Tuy nhiên, kiểm soát các tác nhân bên ngoài có thể giảm nguy cơ nám xuất hiện rõ và hạn chế vùng sắc tố tái đậm.

• Chống nắng mỗi ngày: Duy trì kem chống nắng phổ rộng SPF từ 30 trở lên kết hợp mũ, khẩu trang và bóng râm khi ở ngoài trời.
• Hạn chế kích ứng da: Ưu tiên sản phẩm dịu nhẹ và ngừng sản phẩm gây bỏng rát kéo dài.
• Không lạm dụng kem làm trắng: Tránh sản phẩm không rõ thành phần hoặc quảng cáo làm bong da nhanh.
• Giảm tiếp xúc nhiệt kéo dài: Đặc biệt nếu bạn nhận thấy mảng nám thường đậm hơn sau khi làm việc gần nguồn nhiệt.
• Không tự thay đổi thuốc nội tiết: Nếu nám xuất hiện sau khi bắt đầu dùng thuốc, nên trao đổi với bác sĩ đã kê đơn.
• Duy trì chăm sóc sau khi nám đã mờ: Bảo vệ da trước ánh sáng vẫn cần thiết vì sắc tố có thể xuất hiện trở lại.

Nếu nám kéo dài, ngày càng sẫm màu hoặc bạn chưa xác định được phương pháp phù hợp, có thể liên hệ Phòng khám Da liễu Thẩm mỹ Doctor Laser để được bác sĩ thăm khám, xây dựng phác đồ cá nhân hóa và theo dõi đáp ứng của da.

Hy vọng bài viết giúp bạn hiểu rõ nám cánh bướm như thế nào và vì sao việc điều trị cần dựa trên đặc điểm sắc tố, nền da cùng các yếu tố làm nám nặng hơn. Nhận biết đúng nám, phân biệt với ban đỏ cánh bướm và tránh sản phẩm lột tẩy trôi nổi sẽ giúp quá trình chăm sóc an toàn và có cơ sở hơn.

Nguồn tham khảo:

1. Shamsher, S. (2022, April 21). Melasma – the butterfly shaped pigmentation – Dr. Health Clinic. Dr. Health Clinic. https://www.drhealthclinic.com/melasma-the-butterfly-shaped-pigmentation/
2. Sorrell, H. (2020, April 13). HYPER PIGMENTATION & MELASMA: CAUSES AND TREATMENTS. Emma Coleman Skin. https://emmacolemanskin.com/blogs/blog/hyper-pigmentation-melasma-causes-and-treatments